Nepalese Army Judge Advocate General

१. महाभारतको शान्तिपर्वमा लडाई सम्बन्धी काम कारवाही हेर्न र युद्धको नियमहरुलाई पालना गराउने निकायलाई प्राड्विवाक भनिन्थ्यो । त्यस्तै हिन्दू धर्मशास्त्रले राजालाई सर्वोच्च न्यायदाताको रुपमा स्वीकार गरी न्याय सम्पादन गर्दा राजालाई सहयोग गर्न धर्मशास्त्रीहरु रहने र राजाले न्याय दिन नभ्याएको अवस्थामा कम्तीमा तीनजना न्यायाधीशहरु नियुक्ति हुने गरेको र मुख्य न्यायाधीशलाई सहयोग गर्नुपर्ने कर्तव्य तोकिएको अन्य न्यायाधीशलाई नै प्राड्विवाक (गौतम १३।१६ र नारदस्मृति १।३५) भनिन्थ्यो । प्राड्विवाकको शाब्दिक अर्थ न्याय गर्नका लागि राजाका तर्फबाट नियुक्त विचारक वा न्यायाधीश, जङ्गी अदालतको न्यायाधीश तथा सेना वा बलमा कानूनी सल्लाह दिनको लागि नियुक्त व्यक्तिलाई बुझाउछ ।


२. सैनिक संगठनको प्रमुख वा सुरक्षा फौजको प्रमुखलाई कानूनी राय, सल्लाह र सुझाव दिनको साथै सैनिक न्याय प्रणालीलाई नियमन गर्नको लागि सेना प्राड विवाक (Judge Advocate General JAG) रहने व्यवस्था रहेको छ । सैनिक संगठनमा Advocatus Judex को रुपमा (कानून र न्यायसंग सम्बन्धित व्यक्ति) परिभाषित गरि बेलायतले सन् १६३९ मा जज एडभोकेट जनरलको कार्यालय स्थापना गरी सन् १९६६ मा Sammuel Brrowe लाई प्रथम जज एडभोकेट जनरलको रुपमा नियुक्त गरेको थियो । त्यस पश्चात विश्वका अन्य मुलुकहरुमा पनि सेना प्राड विवाकको कार्यालयको स्थापना गरी सेना प्राड विवाक (JAG) को नियुक्तिहरु गरियो । वि.सं.२०१९ सालमा नेपाली सेनाको प्रथम सेना प्राड विवाकको रुपमा सेनानी श्री दिप्त प्रकाश शाह (प्राड स.र. को रुपमा अवकास प्राप्त) नियुक्त हुनु भएको थियो ।


स्थापना

३. सन् १९५५ मा नेपालले संयुक्त राष्ट्रसं‌घको सदस्यता प्राप्त गरे सँगै नेपाली सेनालाई पनि अन्य सदस्य राष्ट्रका सेना सरह समय सापेक्ष रुपमा विकास गरी अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुकुल बनाउने उद्देश्य लिइ वि.सं.२०१६ सालमा जारी भएको सैनिक ऐन, २०१६ को दफा ११७ मा पहिलो पटक प्राड विवाक सम्बन्धि व्यवस्था गरिएको थियो । सो कानूनी व्यवस्थाको आधारमा प्रधान सेनापति लगायतका अन्य तहका सैनिक कमान्डर र अन्य सैनिक व्यक्तिहरुलाई कानूनी राय परामर्श प्रदान गर्न र सैनिक न्याय प्रणालीलाई प्रभावकारी रुपमा संचालन गर्न तत्कालीन श्री ५ को सरकारको निर्णय बमोजिम मिति २०१९।०६।०५ गते नेपाली सेनाको कार्यरथी विभाग अन्तर्गत रहने गरी प्राड विवाक (Judge Advocate General) को नामबाट यस बिभागको स्थापना भएको हो । समय सापेक्ष रुपमा कानूनका विकसित नवीनतम अवधारणालाई आत्मसाथ गर्दै सैनिक सगठनमा सैनिक न्यायलाई व्यवस्थीत गर्दै आएको सेना प्राड विवाक अन्तरगत सवै पृतना हे.क्वा. (उपत्यका पृतना वाहेक) तथा बाहिनी हे.क्वा. (नं. १, २६, २७ र २८ बाहिनी बाहेक) हरुमा प्राड विवाकको कार्यालय स्थापना भई कर्य सम्पादन हुदै आएको छ । त्यसको अलावा श्री युद्धकार्य महानिर्देशनालय, श्री मानव अधिकार निर्देशनालय, श्री काठमाण्डौ –तराई ⁄मधेश द्रुत राजमार्ग आयोजना, श्री शिकायत जांच निर्देशनालय तथा श्री सैनिक प्रहरी गणमा समेत प्राड अधिकृतको दरवन्दी रहेको र काजमा समेत खटिई कार्य गर्दै आईरहेको छन् । हाल यस विभागमा सेना प्राड विवाकसहित ४० जना प्राड अधिकृतहरु तथा २२ जना प्राड पदिकहरुको दरवन्दी रहेको छ ।

मुख्य कार्यहरु कार्यहरु

४. राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा प्रचलित न्याय तथा कानूनका सर्वमान्य सिद्धान्त, मूल्य र मान्यताहरुलाई अंगीकार गर्दै नेपालको संविधान–२०७२, सैनिक ऐन–२०६३, सैनिक अदालत नियमावली–२०६४, सैनिक सेवा नियमावली–२०६९ लगायत प्रचलित कानूनको अधीनमा रही सेना प्राड विवाकबाट मुख्यत देहायका कार्यहरु सम्पादन हुदै आएको छ


  • नेपाली सेनालाई आवश्यक कानूनी राय, सल्लाह र सुझाव प्रदान गर्नु
  • सर्वसुलभ, सरल र छिटो छरितो रुपमा सैनिक न्याय सम्पादन गर्न सहयोग पु–याउनु
  • नेपाली सेनासंग सम्बन्धित ऐन, नियम तथा कार्यविधि वा निर्देशिकाहरुको मस्यौदा गर्नु,
  • नेपाली सेनालाई विपक्षी बनाई श्री सर्वोच्च अदालत लगायतका विभिन्न अड्डा अदालतहरुमा दायर भएका मुद्दा मामिलाहरुमा नेपाली सेनाको तर्फबाट उपस्थित भई वहस, पैरवी तथा प्रतिरक्षा गर्नु
  • सैनिक विशेष अदालत, पुनरावेदन समिति र सैनिक अनुसन्धान समितिमा रही कार्य गर्नु
  • सैनिक व्यक्ति (बहालवाला र भू.पु.) को व्यक्तिगत मुद्दा मामिलामा आवश्यक कानूनी सल्लाह प्रदान गर्नु,
  • विशेष वा गम्भीर प्रकृतिका घटनाहरुको अनुसन्धान कार्यमा अनुसन्धान अधिकृतको रुपमा खटिनु
  • सैनिक व्यक्तिहरुको विरुद्ध नेपाली सेनको तर्फबाट मुद्दाको अभियोजन गर्नु
  • सेना प्राड विवाकका बिभिन्न शाखा

    ५. कानुनका सिद्धान्तहरुलाई अंगिकार गर्दै सैनिक न्याय प्रणालीलाई प्रभावकारी रुपमा व्यस्थीत र संचालन गर्नको लागि सेना प्राड विवाकमा निम्न शाखाहरु रहेको छ



  • राय तथा मस्यौदा शाखा
  • अनुसन्धान तथा अभियोक्ता शाखा
  • अदालत शाखा
  • प्रतिरक्षा शाखा
  • विवाद समाधान तथा मेलमिलाप शाखा
  • फैसला कार्यान्वयन शाखा

  • उपरोक्त शाखाको अलावा यस विवाकमा सैनिक विशेष अदालतको रजिष्टारको कार्यालय र पुनरावेदन समितिको रजिष्टारको कार्यालय समेत रहेको छ ।

    आदर्श वाक्य
    "अनुशासन र न्याय" प्राड विवाकको आदर्श वाक्य रहेको छ ।
    प्राड विवाकको लोगो तथा चिन्हहरु
    मिति २०६९/०८/१३ गतेको पि.एस.ओज. बैठक न‌‌.६३४, निर्णय न.३ बाट पारित भएको प्राड विवाकको लोगो तथा सेना प्राड विवाक, प्राड रथीबृन्द, प्राड अधिकृत र प्राड पदिकहरुले प्रयोग गर्ने कुम व्याचको नमुनाहरु यस प्रकार रहेका छन ।

    प्राड विवाकको लोगो


    Prad Logo

    सेना प्राड विवाक JAG ले प्रयोग गर्ने कुम व्याच


    Prad kum badge

    प्राड विवाकका रथीबृन्द,अधिकृत तथा पदिकहरुले प्रयोग गर्ने कुम व्याच


    Prad kum badge
    शान्ति स्थापना कार्यमा सहभागीता सम्बन्धी बिवरण
    यस विवाकमा कार्यरत प्राड रथीबृन्द, अधिकृत तथा पदिकहरुले संयुक्त राष्ट्रसंघको आब्हानमा शान्ति स्थापना कार्यको लागि बिभिन्न मिशनहरुमा बिभिन्न महत्वपूर्ण नियुक्तीमा रही सहभागीता जनाउदै आएका छन् ।

    सेना प्राड विवाक
    JAG-Major-General
    Constitution, Army Act & Army Rules
    Army Related Supreme Court’s Decisions
    Important Links